8 marca 1990 po prawie 40 latach przywrócono w Polsce samorządy. Pierwsze od 1950 wybory samorządowe odbyły się 26 maja 1990. Początkowo nowo wybrane władze miejskie nie radziły sobie z nowymi obowiązkami. Przez 2 tygodnie w 1991 Lębork był bez burmistrza i jego zastępcy. Stan ten zakończył się 7 października ponownym wyborem odwołanego wcześniej burmistrza[130].

27 czerwca 1990 do Lęborka przyjechał jak się okazało przyszły prezydent Polski - Lech Wałęsa. Spotkanie z mieszkańcami miasta odbyło się w ramach kampanii prezydenckiej[132].

Pracę nad nową reformą administracyjną rozpoczęły się już w 1993. Lębork postulował o przyłączenie do województwa ze stolicą w Gdańsku, kategorycznie odrzucając przynależność do środkowopomorskiego. Podobnego zdania byli włodarze innych gmin przyszłego powiatu lęborskiego[133]. We wrześniu 1998 ustalono granice powiatów i województw. Lębork od 1 stycznia 1999 był miastem powiatowym w województwie pomorskim ze stolicą w Gdańsku. W 2001 były próby zmiany granic powiatu. Radni powiatowi chcieli przejąć gminy Łęczyce i Choczewo z powiatu wejherowskiego. Ostatecznie do żadnych zmian nie doszło[134].

Obejmowanie ziem północnych i zachodnich przez polską administrację rozpoczęło się w marcu 1945. Powiat lęborski znalazł się tymczasowo w okręgu Pomorze Zachodnie[97]. 10 kwietnia powstała władza cywilna w mieście i powiecie podporządkowana tymczasowo władzy wojskowej. 11 kwietnia przeprowadzono wybory na burmistrza. Pod koniec kwietnia w Lęborku zaczęła działać milicja obywatelska[98]. Na początku maja do miasta przyjechała grupa operacyjna Ministerstwa Przemysłu, której zadaniem było uruchomienie najbardziej potrzebnych i najmniej zniszczonych zakładów przemysłowych[99]. Największym problemem w odbudowie był brak energii elektrycznej z uwagi na uszkodzenie linii energetycznej ze Słupska. Działalność grup zakończyła się w sierpniu 1945[100].

7 lipca 1945 doszło do ustalenia podziału administracyjnego i powiat stał się częścią województwa gdańskiego[97]. 10 lipca 1945 został otwarty szpital miejski[101].

Na terenie powiatu lęborskiego działali polscy partyzanci, którzy między innymi zabili obersturmführera SS za jego okrutny stosunek do polskich robotników przymusowych[91]. Partyzanci zajęli również wartownię, gdzie zdobyli amunicję i broń[92].

Pod koniec wojny do Lęborka zaczęli masowo przybywać uciekinierzy z Prus Wschodnich, co spowodowało chaos w mieście. W celu zapobiegania dezercji w przegrywających wojskach niemieckich na ulicach Lęborka byli wieszani dezerterzy[92]. Do Lęborka został skierowany marsz śmierci więźniów z obozu w Stutthof[93]. 9 marca 1945 ze względu na zbliżającą się Armię Czerwoną władze powiatowe zaczęły uciekać na zachód. Wraz z nimi uciekali cywilni mieszkańcy miasta[94]. Armia Czerwona weszła do miasta praktycznie bez walki. Ze względu na to, że Lębork był pierwszym zdobytym miastem po stronie niemieckiej, żołnierze zdewastowali miasto. Aby zatuszować przyczyny podpalenia miasta została rozpowszechniona informacja na temat walk o Lębork, w którym bronili się Niemcy. Według oficjalnych wówczas informacji w walkach zginęło 3000 żołnierzy niemieckich i 700 radzieckich, a straty w zabudowie zostały spowodowane krwawymi walkami o każdy dom[95]. Pierwsze dni po wkroczeniu wojsk radzieckich były ciężkie dla ludności cywilnej. Żołnierze szczególnie w nocy czuli się bezkarni, gdyż większość występków była tuszowana przez dowództwo średniego szczebla. Sowieci rabowali, gwałcili i niszczyli[96]

Wiosną i latem 1939 w Lęborku zaczęły się przygotowania do wojny. Prasa informowała o rzekomych antyniemieckich akcjach w Polsce, co miało usprawiedliwiać antypolskie akcje w powiecie lęborskim. Od drugiej dekady lipca 1939 wywiad polski stwierdził nasilony ruch wojsk niemieckich w mieście. Intensywnie wzmacniano fortyfikacje. 26 sierpnia powiat został uznany za teren operacji zbrojnych, co oznaczało przejęcie władzy cywilnej przez wojskowych. 1 września o 4:45 oddziały Wehrmachtu zaatakowały Polskę z terenu powiatu lęborskiego[89]. We wrześniu rozpoczął się również terror wobec własnego społeczeństwa, które nie miało poglądów narodowosocjalistycznych[90], a także autochtonicznej ludności polskiej i kaszubskiej[91]. Przez pewien czas Lębork stał się siedzibą Kwatery Głównej Hitlera[90]. Ze względu na pobór do armii załogi niemieckich fabryk zostały uzupełnione przez jeńców oraz robotników przymusowych. W latach 1941-1945 zatrudniano w Szkole Młodszych Dowódców SS więźniów z obozu Stutthof[91].

W Piaśnicy zamordowano pacjentów lęborskiego szpitala psychiatrycznego[92].

Wschodnia część Rzeszy była terenem, w którym nasiliły się ruchy robotnicze i komunistyczne. W 1919 przez Lębork przewinęła się fala strajków. Robotnicy domagali się głównie skrócenia czasu pracy[77]. Działacze USPD domagali się wprowadzenia systemu komunistycznego wzorowanego na systemie radzieckim, a nawet bardziej radykalnego. Właściciele ziemscy zaczęli zatrudniać do ochrony weteranów wojennych, tworząc swoje prywatne armie. Działalność partii komunistycznych spowodowała wybuch 10-dniowej wojny domowej na terenie miasta[78]. Stłumienie puczu spowodowało jednak wyraźne wzmocnienie Komunistycznej Partii Niemiec oraz przygotowania do kolejnych uderzeń robotników. Według relacji policji robotnicy mieli zaatakować ratusz, pocztę oraz bank[79]. Lęborski Landrat starał się nawet o zwiększenie ochrony policyjnej, a także o wprowadzenie do miasta wojska[80]. Jesienią 1920 sytuacja się uspokoiła. W społeczeństwie coraz większe poparcie mieli konserwatyści i narodowcy[81]. Lata kryzysu spowodowały jednak zwiększenie popularności lewicy, w tym komunistów[82]. Aktywność ta trwała do czasu zdobycia władzy przez Hitlera. Lokalna komórka partii nazistowskiej została założona w Lęborku dopiero 1 czerwca 1928[83]. W 1932 NSDAP zdobyła większość w wyborach do sejmiku powiatu. Przejęcie władzy przez nazistów w Niemczech spowodowało brutalizację życia społecznego i aktywną politykę antypolską[84]. Ulice zostały opanowane przez narodowosocjalistycznych bojówkarzy. W Lęborku powstała szkoła dla oficerów SS. Podczas Nocy Kryształowej zdemolowano synagogę oraz kilka żydowskich sklepów[85]. Pod koniec 1938 ogłoszono, że w mieście nie ma już Żydów[75]. Niepokoje społeczne oraz bieda spowodowały zmniejszenie liczby ludności zarówno w mieście, jak i w powiecie[86]. Rządy nazistów, między innymi dzięki nakazowi pracy, spowodowały wzrost liczby mieszkańców[87]. Sytuacja w przemyśle oraz rolnictwie nie poprawiła się w sposób znaczący do wybuchu wojny[88].

W memoriale Dmowskiego z 1917 był postulat o przyłączeniu powiatu lęborskiego do Polski. Podobnie został sformułowany postulat Wilsona z 1918. Kolejne dokumenty postulowały również powrót do granicy z 1772. Postulaty te jednak nie zostały wzięte pod uwagę i przy ustalaniu granic na Pomorzu w 1920 powiat lęborski znalazł się w Niemczech, do Polski zostało przydzielone tylko Nadole. Podział ten był niezwykle korzystny dla Niemiec[74]. Zmiana granic spowodowała napływ ludności niemieckiej z terenów przyznanych Polsce oraz odpływ ludności polskiej i kaszubskiej na teren województwa pomorskiego[75]. Lębork został odcięty od bazy surowcowej oraz rynków zbytu, co spowodowało upadek wielu zakładów[76].

W latach 1880-1910 nastąpił rozwój ponadpowiatowych instytucji w Lęborku[64] W latach 1882-1884 został wybudowany nowy znacznie większy szpital, specjalizujący się w leczeniu gruźlicy, a w 1887 został zbudowany szpital psychiatryczny[67]. W mieście rozwijały się przemysł oraz handel[68]. W 1889 Lębork stał się węzłem kolejowym po oddaniu do użytku linii Lębork-Łeba, a sześć lat później przybyło połączenie z Kartuzami, co ostatecznie ukształtowało węzeł lęborski aż do likwidacji tych linii na początku lat 90. XX w.[69] W 1900 w mieście powstał nowy ratusz[66]. Do Lęborka zaczęła przybywać ludność niemiecka[68]. Polacy i Kaszubi zostali spychani do wschodniej części powiatu[70]. Na początku XX wieku odsetek ludności polsko- i kaszubskojęzycznej w powiecie się powiększał, głównie dzięki emigracji z powiatu wejherowskiego[67]. W tym czasie rozwijał się ruch polski i kaszubski[71]. Władze pruskie tłamsiły go jednak poprzez zwalnianie z pracy działaczy. Z pomocą przyszedł Kościół katolicki, w kościołach śpiewano polskie pieśni narodowe i nauczano języka polskiego[72]. Polacy najbardziej aktywni byli po zakończeniu I wojny światowej. Po kapitulacji Rzeszy powstała Powiatowa Rada Ludowa, która zorganizowała wiec antyniemiecki. Wiec został przerwany przez policję a jego uczestnicy rozpędzeni. Sąd skazał polskich działaczy za zdradę na kilkumiesięczne więzienie, a potem na banicję[73].

18 września 1773 dystrykt lęborsko-bytowski został przejęty przez państwo pruskie i wszedł w skład rejencji koszalińskiej[60]. W 1846 nastąpił podział powiatu lęborsko-bytowskiego. Lęborski magistrat zaczął tracić kolejne prawa na rzecz władz centralnych[61]. Pod koniec XIX w. Lębork stracił na rzecz Słupska sąd[62]. Liczba ludności mimo fluktuacji ma tendencję wzrostową[63]. Przyczyną tego stanu jest duży przyrost naturalny niwelowany okresowo poprzez straty wojenne oraz emigrację[64]. W 1870 Lębork uzyskał połączenie kolejowe ze Słupskiem i Gdańskiem[65]. W 1877 powstała miejska ochotnicza straż pożarna[66]. W 1878 został założony pierwszy szpital w mieście[67].

W 1526 książęta pomorscy przejęli lenno z ziemi lęborskiej[50]. W tym czasie Lębork stał się węzłem handlowym, co powodowało rozwój miasta[51]. W 1630 miasto przejęli Szwedzi, którzy mieli zamiar wzmocnić zamek w Lęborku[52]. Od początku 1633 polska dyplomacja interesowała się ziemią lęborsko-bytowską[53]. 10 marca 1637 bezpotomnie zmarł Bogusław XIV, co spowodowało przyłączenie lenna lęborsko-bytowskiego bezpośrednio do Korony[54]. W marcu 1635 Jakub Wejher zajął Lębork[52]. W 1641 ziemia ta została przyłączona do województwa pomorskiego jako jeden powiat ze stolicą w Lęborku[55]. Przyłączenie do Polski spowodowało akcję przywracania katolicyzmu. Spowodowało to zubożenie miasta[56]. Z drugiej strony mieszkańcy, szczególnie szlachta, cieszyli się większymi przywilejami[57].

W 1661 powiat lęborski został ponownie odłączony od Polski. Stał się wiecznym lennem branderbursko-pruskim[57]. Jan III Sobieski miał zamiar odzyskać Lębork i Bytów, jednakże nie odniósł sukcesu[58]. Lenno formalnie przestało istnieć w 1773, ze względu na pierwszy rozbiór Polski[59].

W 1410 zamek lęborski poddał się polskim wojskom. Jednakże na skutek Pokoju w Toruniu 1 lutego 1411 Krzyżacy odzyskali Lębork. Lębork stał się bazą wypadową do ataków na zachód[44]. 13 marca 1440 powstał Związek Pruski, który walczył z Zakonem. Po 1444 na terenie państwa krzyżackiego były wyraźne tendencje do oporu przeciw rządom krzyżackim. 20 lutego 1454 Lębork i jego okolice zostały zdobyte przez wojska gdańskie[45]. Mieszczanie i rycerstwo z Kaszub upatrywało w Gdańsku obrońcę. Kazimierz Jagiellończyk nie chciał jednak oddać Gdańskowi Lęborka, z obawy przed możliwością zbyt mocnego rozwoju miasta[46]. 6 marca 1454 tereny zostały inkorporowane przez polskiego króla. Ze względu na słabość wojsk polskich król musiał oddać w lenno Lębork i Bytów księciu zachodniopomorskiemu[47]. Książę Eryk II, ze względu na niepokój wewnętrzny, a także na zagrożenie ze strony duńskiej oddał te ziemie Krzyżakom w październiku 1460. W lipcu 1466 książę jednak wykupił powierzone ziemie[48]. W latach 1480, 1482, 1485 stany pruskie próbowały bezskutecznie odzyskać ziemię lęborsko-bytowską[49].

Najstarszym ośrodkiem regionalnym Ziemi Lęborskiej była Białogarda[28]. Lębork był wówczas słowiańską wsią położoną nad Łebą, noszącą nazwę Lewino[29] i należącą do książąt Pomorza Gdańskiego. Osada ta znajdowała się prawdopodobnie albo w południowej części obecnego miasta albo na terenie Nowej Wsi Lęborskiej[30], w związku z tym są dwie wykluczające się hipotezy dotyczące powstania miasta[31]. Miasto powstało w celu skrócenia szlaku handlowego z Gdańska na zachód[32]. Założycielami miasta byli Krzyżacy[31]. Około 1123 ziemia lęborska została schrystianizowana i należała do biskupstwa włocławskiego. W 1140 tereny te zostały włączone do biskupstwa kamieńskiego[33]. Około 1338 Lębork posiadał proboszcza, który posiadał swoją ziemię w Nowej Wsi Lęborskiej. Prawdopodobnie parafia została przeniesiona stamtąd do nowego miasta[34]. Świadczyć to może o tym, że pierwotnie miasto miało zostać założone na terenie Nowej Wsi[35]. Wspominany dokument jest najstarszym dokumentem, w którym pojawia się wzmianka o Lęborku[36]. 1 lub 6 stycznia 1341 nastąpiła lokacja Lęborka na prawie chełmińskim[37]. W tym samym roku Lębork stał się stolicą prokuratorii, przekształconej później w wójtostwo[38]. Zmiana rangi była prawdopodobnie związana z budową zamku. Krzyżacki wójt czuwał głównie nad bezpieczeństwem granicy z Księstwem Słupskim[39]. W tym czasie nastąpił bardzo szybki rozwój Lęborka[37]. W 1357 pojawia się pierwsza wzmianka o burmistrzu Lęborka[40]. W 1363 zostały ukończone mury obronne[41].

Znaleziska z wczesnej epoki brązu są zdecydowanie rzadsze[21]. Znalezione zostały berło oraz siekierka[22]. W okresie środkowej i młodszej epoki brązu z terenów obecnego powiatu lęborskiego zaczął być eksportowany bursztyn. Rozpoczęły się pochówki ciałopalne. Zabytki kultur łużyckiej i pomorskiej są częste[23]. Przeważnie są to kurhany oraz inne miejsca pochówku, a także pochodzące z nich ozdoby[24]. Problemem są jednak niedokładne badania prowadzone u schyłku XIX w.[25] Oprócz pochówków znalezione zostały również narzędzia oraz skarby, czyli cenne przedmioty ukryte przez ówczesnych właścicieli[26].

Pierwsze ślady bytności ludzi w okolicy Lęborka pochodzą z dziewiątego tysiąclecia p.n.e. Zachodnia część Pomorza Gdańskiego zasiedlona była późno ze względu na zlodowacenie oraz nieurodzajne gleby. Początkowo ludność zajmowała się polowaniami na renifery, przez co wędrowała za stadami. Najstarsze znaleziska na terenie ziemi lęborskiej pochodzą z mezolitu[19]. Na ten okres datowane są charakterystyczne groty strzał znalezione w Lubowidzu. Wówczas ludność oprócz myślistwa i zbieractwa trudniła się również rybołówstwem. Ludność zaczęła produkować narzędzia oraz wyroby z bursztynu. Prawdopodobnie zamieszkiwała prowizoryczne obozowiska.

Neolit na Środkowym Pomorzu zaczął się później niż na ziemiach położonych bardziej na południe. W tym czasie ludność zaczęła prowadzić bardziej osiadły tryb życia. Rozwinęło się prymitywne rolnictwo[20]. Z tego okresu pochodzą znalezione w okolicy Lęborka siekierki, fragmenty glinianych naczyń, a także sztylet kamienny.

Spis ludności w 1946 wykazał, że liczba mieszkańców miasta wynosi 10 954 osoby, z czego 6839 to Polacy. Rok później były już tylko 82 osoby narodowości niemieckiej, w wykazie były też osoby innych narodowości (Litwini, Łotysze, Belgowie, Czesi, Austriacy). W 1947 w mieście mieszkało tylko 31 obcokrajowców (Niemców). W tym samym roku przybył pierwszy transport przesiedlanych Ukraińców. Ludność tę kwaterowano głównie na wsiach w powiecie lęborskim. W samym mieście zostało zakwaterowanych osiem ukraińskich rodzin[15].

Zakończenie II wojny światowej spowodowało znaczne zmiany w strukturze ludności. W pierwszych latach powojennych do Lęborka przybywała ludność z Polski centralnej oraz z Kresów Wschodnich. Od 1947 zaczęła przybywać ludność przesiedlana w wyniku akcji „Wisła”. Ze względu na znaczne ruchy ludności oraz braki danych określenie liczby mieszkańców miasta w latach 40. jest praktycznie niemożliwe[12].

Według szacunków w październiku 1945 było w mieście 4456 Polaków oraz 14 600 Niemców. W grudniu odpowiednio 5413 i 13580. Miejscowa ludność kaszubska była czasem zaliczana do Niemców czasem do Polaków, ze względu na brak znajomości literackiego języka polskiego oraz niemieckie nazwiska. Kolejnym problemem były też osoby, które podpisały Volkslistę. W tym przypadku ustalono, że osoby, które podpisały listę pierwszą są uznane bezwarunkowo za Niemców, osoby z listy drugiej tylko w wyjątkowych sytuacjach, natomiast osoby z list III i IV dostawały tymczasowo polskie obywatelstwo bez większych problemów[13]. Ludność, która została uznana za Niemców, musiała opuścić miasto i udać się do Niemiec, chyba że jej obecność była niezbędna dla uruchomienia jakiegoś zakładu[14].

urząd miasta w lęborku

ratusz w lęborku

rynek w lęborku

miasto lębork

radio lębork

lębork